جیرفت سی تی/ هلیل خاموش

اینکه دیروز کجا بوده ایم و امروز کجا هستیم مهم نیست , اما اینکه فردا کجامی رویم مهم تراست, با امید به لایتناهی برای تماشای گلهایی که فردا می رویند برخیزیم.



نویسنده : reza gilany ; ساعت ۱٢:٠۸ ‎ب.ظ روز ٢٦ خرداد ۱۳۸۸

در حاشیه برگزاری نمایشگاه سازهای ابداعی، نشستی با حضور هنرمندان و سازسازانی از جمله محمدرضا شجریان در تالار بتهون خانه هنرمندان برگزار شد، که با حاشیه‌هایی همراه بود. 

صدها نفری که برای بازدید از نمایشگاه سازهای ابداعی و شرکت در دومین نشست مرتبط با آن به تالار بتهون خانه هنرمندان ایران آمده بودند، شاید به شیوه همیشه، منتظر سخنرانی چند استاد موسیقی بودند اما همه چیز به روال دو ساعت آغاز برنامه پیش نرفت.پس از سخنرانی کوتاه داریوش طلایی و صحبت‌های طولانی جمال سماواتی، تنها چنین بحث پویایی میان چهار استاد موسیقی ایرانی می‌توانست دست‌های جمعیت خواب‌آلوده را هر چند دقیقه یکبار به هم بکوبد و صدها تماشاگر ایستاده را وادار به ماندن کند.
 
سماواتی:این نهضت نقص‌یابی را درک نمی‌کنم


گرچه سماواتی در صحبت‌هایش مخالفت صریحی با مسئله ابداع ساز نکرده‌بود اما با نقدها و طرح سوال‌های بسیار صحبت‌هایش را اینگونه آغاز کرد:«ما شیفته مفاهیمی هستیم، آنها را از فرهنگی قیچی می کنیم، وارد فرهنگمان می‌کنیم و طبیعتا به بن‌بست می خوریم. وقتی مفهومی را مثل نوآوری در ساز وارد فرهنگمان می‌کنیم، باید تاکید کرد که این بخش قضیه مصنوعی است.بعضی‌ها بعضی سازها را از دل تاریخشان "سزارین!" می‌کنند و بعضی‌ها این فرصت را می‌دهند که سازها در روند تکاملی خودشان تکمیل شوند.»
سماواتی با تعجیل در این روند مخالف بود اما ضرورت ابداع سازهای تازه را انکار نکرد:«باید این ضرورت از جانب سه گروه احساس شود. نوازنده،آهنگساز و یا هنرمند و خواننده‌ای که احساس می‌کند صدایی که در ارکستر همراهی می کند، این صدایی نیست که خودش می‌خواند و می‌بیند که کسی کاری نمی کند، پس خودش آستین‌ها را بالا می‌زند و ساز را می سازد.»
او ادامه داد:«ضرورت خودش را به طور تدریجی نشان می‌دهد، اما مشکل اینجاست که ما چند دهه است که این وضعیت را تحمل می کنیم، اما هیچ صحبتی نمی‌کنیم و به ناگهان آتشفشانی در این زمینه فوران می‌کند.کشف نقص،حرفی است که در طول زمان ایجاد می‌شود اما این نکته که یک نهضت بزرگ نقص‌یابی راه افتاده و لشگری به دنبال آن هستند را درک نمی کنم.»
سماواتی اعتقاد دارد که یک ساز که در دست نوازنده‌ای نافرمانی می‌کند، اما همین ساز در دست نوازنده‌ای دیگر 45 دقیقه کوک در نمی‌کند. یعنی اگر هنوز استاد زنده‌ای وجود داشته باشد که در اجرای زنده‌ای برنامه تکنوازی کامل تار را با سازی که گوشی‌اش دست زده نشده، تا انتها و بدون کوک درکردن اجرا کند، صدور اجازه اینکه بگوییم این ساز ناقص است و نقص ساختمانی دارد، مشکل است.
جمال سماواتی در پایان، مخالف تلویحی‌اش را با این ایده تازه عنوان کرد:«این سازهای جدید تاثیر مستقیم روی کار ما خواهند گذاشت و دیگر این صداها، این نازها و این چیزی که ما را به زنجیره ژنتیکی کشور وصل می کند، وجود نخواهد داشت.»
 
شجریان دربرابر سماواتی
پس از گفتار طولانی جمال سماواتی، محمدرضا شجریان صحبت‌هایش را آغاز کرد:«نمی‌دانم آقای سماواتی می‌دانستند که این عده برای چه اینجا جمع شده‌اند یا نمی دانستند؟»
وی ادامه داد:« این گروه برای رونمایی از سازهای ابداعی در اینجا جمع شده‌اند نه سازهای گذشته.آن سازها سرجایشان هستند و اگر امثال آقای سماواتی فکر می‌کنند که باید به صدای ساز تکنوازها گوش کنیم، این طور نیست؛ جوانها راه خودشان را می روند. ما باید کمکشان کنیم و بگذاریم نیرویشان در جهت انگیزه‌ای که می‌خواهند درست به کار برود.اگر بخواهیم حکم یک ژاندارم را داشته باشیم که منتظریم هرکسی می‌خواهد کاری کند باید به ما توضیح بدهد، سخت در اشتباهیم.»
شجریان در ادامه گفت:«من 45 سال در صحنه و استودیو بوده‌ام و فکر نمی‌کنم هیچ کدام شما این کار را کرده باشید.نیازی را که من احساس کرده‌ام فکر نمی‌کنم هیچ کدام شما احساس کرده باشید.پس بگذارید این جوان کارش را بکند.خوب اگر کارش بد است گوش نمی دهیم.ولی اینکه اینهمه فکر شده و جوانان اینجا جمع شده اند و کار ابداعی دارند بهتر است توی ذوقشان نزنیم و راهنمایی شان کنیم.در طول این‌سالها این همه احساس نیاز کرده‌ایم اما کسی نساخته است.بم‌ترین صدای ما عود است در حالی که به بم‌تر از آن هم احتیاج داریم.»
 
فرهمند:بهتر است واقعیت را ببینیم
محمود فرهمند، موسیقیدان و سازنده ساز مشکل موسیقی و سازسازی را در جای دیگر جستجو کرد:«موسیقی و ساز دو خط موازی هستند؛ وقتی موسیقی حرکت می کند، سازنده هم همراه با او به جلو می آید.من مخالفتی با نوآوری ندارم.سازی را می بینم که دوستان بسیار زحمت کشیده اند، اما آیا زمانی شده که دوستان نوازنده پیشنهاد بدهند این سازها را جمع کنیم و از آنها ارکستری بسازیم و نتیجه کار را ببینیم، نه اینکه همینطور بگوییم دست شما درد نکنه آقای ژاله و بعد دکور خانه‌اش شود.»
او ادامه داد:«در دوره حاضر ارتباطی بین نوازنده‌ها و ساز سازهای ما وجود ندارد.یک سری از نوازنده ها هستند که ساز سازها را گمراه می کنند.باید واقعیت ها در جامعه گفته شود. گاه سازنده‌ای که احتیاج مالی دارد و با هزار بدبختی ساز را درست می‌کند و به کلاسی می برد، اما مربی به جای اینکه پول واقعی او را بدهد، درصد بیشترش را در جیب خودش می سازد.»
این نوازنده افزود:«بزرگترین مسئله سازسازی این نیست که ما بنشینیم اینجا و به شما بگوییم که ساز بسازید و ما از شما حمایت می کنیم. شعار دادن یکی از خصلت‌های ایرانی هاست؛ اما وقتی به عمل می‌رسیم می‌بنیم خیلی عقبیم. ما درجا می زنیم برای اینکه موسیقی ما در جا می‌زند.»
 
ذوالفنون: توانمندی هنرمند فراتر از ابزار است
جلال ذوالفنون نوازنده سه تار صحبت هایش را به پاسخ گفتن به شجریان و در دفاع از سماواتی شروع کرد:«آقای شجریان فرمودند که باید جوان‌ها را به نوآوری تشویق کنیم، این کار بزرگی است وگفتند همواره با نوآوری مخالفت می‌شود.من می‌خواهم عرض کنم که اگر مخالفتی از نوع مخالفت آقای سماواتی وجود دارد، ایشان باید در فکرشان تجدید نظر کنند، چون به عقیده من حرفهای سماواتی در واقع مخالفتی نبود.»
او ادامه داد:«اگر می‌خواهیم ساز جدید داشته باشیم، باید به دنبال اندیشه‌های جدید باشیم.پس هرچه ذهن ما به سمت تعالی حرکت کند، دنیای بیرون ما هم متعالی می شود.یکی از چیزهایی که باید به آن بپردازیم،آن است که آقای سماواتی اشاره کردند.ابزار برای انجام کار است.کاری باید انجام شود و ما باید بگوییم این ابزار توانمندی اش را دارد یا نه.»
او گفت:«اما جای سوال آنجاست که از سازهای هزار ساله و دو هزار ساله ما  درست استفاده شده یا نه. به گمان من کسانی که فکر می کنند موسیقی هنر است، در اشتباهند.»
ذوالفنون سپس به تعریف موسیقی پرداخت و با بیان اینکه "موسیقی ترکیبی از اصوات و نظم زمانی که ریتم است."، گفت«موسیقی زمانی می‌تواند بدل به هنر شود که پیامی روی آن بیاید.»
این نوازنده ادامه داد:«حالا می رسیم به اینکه موسیقی ما چی هست که بگوییم چی لازم دارد. در این زمینه من فکر می کنم اصلا اندیشه لازم را نداشته‌ایم. دو عامل در تاثیرگذار ی موسیقی نقش دارند؛ یکی اینکه پلی‌فونی است و یا این‌که از بداهه پردازی بهره می‌برد و از آنجا که ما پلی‌فونی نداریم، پس باید سراغ بداهه پردازی برویم.»
ذوالفنون افزود:«آقای شجریان اشاره‌ای کردند که چرا ما سراغ تک نوازی می‌رویم. جواب این است که در تک‌نوازی بهتر می‌شود بداهه‌پردازی کرد. این بداهه نوازی در گفتار، شعر ، ادبیات، روابط ذهنی و داد و ستدهای روحی ما وجوددارد. مثلا:" میگه آقا داشتم می رفتم خونه خاله ام گفتم سری هم به تو بزنم." بداهه. به نظر من موسیقی تک‌نوازی‌ما موفق‌تر است چرا که فضای بداهه در آن بیشتر است.»
ذوالفنون که سعی می‌توان شوخ‌طبع باشد، گفت:«آقای شجریان اگر کمبودی در موسیقی گروهی حس می‌کنیم به همین دلیل علاقه ما به تکنوازی است.»
وی در پایان گفت:« ما کمبود هنرمند داریم.تمام موسیقی که من در این مملکت می‌شنوم الگوی زمینی دارد.به ندرت چیزی می شنوم که الهامات آسمانی داشته باشد. همه اش چیزهای سطح پایین زمینی است. موسیقی ایرانی اینقدر درونش عظمت دارد که انسانی باید خیلی والا باشد که به آن برسد.»
 
سریر:بداهه نوازی مانند صحبت خانه خاله نیست
محمد سریر، مدیرعامل خانه موسیقی که هدایت نشست را به دست داشت،در پاسخ به صحبت‌های بیان شده گفت:«در بحث همنوازی من فکر می کنم نظر آقای شجریان مبتنی به پلی‌فونی در موسیقی ایرانی است.موسیقی ایرانی و بداهه نوازی مانند صحبتی که آدم می‌رود خانه خاله‌اش نیست.یک سری چارچوب هایی دارد.»
وی ادامه داد:«بداهه نوع آزاد و خالی از نرم نیست.در آن هم خلاقیت هست و هم ملاحظاتی.خیلی توجه، تمرکز و خلاقیت می‌خواهد.طرف باید هم آهنگساز باشد و هم نوازنده. کار همنوازی در موسیقی ایرانی بسیار بسیار سهل و ممتنع است.»
 
شجریان:حرف من کمیت نبود
گرچه قرار بود در ساعت آخر نشست به پرسش های حاضران پرداخته شود اما بحث میان اساتید همچنان ادامه داشت.شجریان در پاسخ به صحبت‌های ذوالفنون گفت:«من با تک نوازها زندگی کرده‌ام و آوازهای من کنار نوازنده هایی قدر بوده است.ما با ارکستر تصنیف می‌خوانیم که شنونده‌های بسیار دارد. ما نمی‌خواهیم بخش تک نوازی را کمرنگ کنیم وحتی در کارهایی که برای خارج از ایران اجرا می‌کنیم روی تک نوازی تکیه بیشتری داریم.»
وی افزود:«اما آهنگسازها و مردم ما این احساس کمبود را کرده‌اند.ما ارکستر را از نظر کمیت در نظر نمی گیریم.در در تشکیل گروه شهناز کارهایی ابتدایی کرده‌ایم و سازهایی هم که ساخته ایم سازهای ابتدایی است.اما مهم این است که نوازنده قبول کند و شنونده بپذیرد.»





واژه کلیدی :استاد شجریان و واژه کلیدی :ذوالفنون و واژه کلیدی :خانه موسیقی ایران