جیرفت سی تی/ هلیل خاموش

اینکه دیروز کجا بوده ایم و امروز کجا هستیم مهم نیست , اما اینکه فردا کجامی رویم مهم تراست, با امید به لایتناهی برای تماشای گلهایی که فردا می رویند برخیزیم.



نویسنده : reza gilany ; ساعت ۱٢:۱٢ ‎ب.ظ روز ۸ شهریور ۱۳۸٩

جامعه ی هنری کشور همایون شجریان را در نخستین روزهای هنرنمایی اش با ساز تنبک شناخته است . در واقع شروع دو دهه هنرمندی وی نیز با تنبک نوازی در گروه آوا ( یعنی از سال 1370 ) محسوب میشود .   از این رو بهتر است این تحلیل را با اشاره به تنبک نوازی های وی آغاز نماییم . آشنایی یک موسیقیدان با ساز ضرب ( تبنک ) و تاثیر این آشنایی در موفقیت وی بر کسی پوشیده نیست .  تنبک قلب تپنده ی موسیقی است و به مثابه ی پایه و اساس " وزن " در موسیقی قلمداد  میشود . اکثر خوانندگانی که صعود شایانی را در رشته ی تخصصی خویش بدست آورده اند ، در زمره کسانی بوده اند که قبل یا همزمان با آموزش آواز ، از فراگیری تنبک نوازی غافل نمانده اند . قدرت تشخیص ضرب و آشنایی با وزنهای مختلف ارمغان ارزشمندی است که از آموختن تنبک برای یک آوازخوان حاصل میگردد . نکته بعدی در تحلیل خوانندگی همایون شجریان به رکن اصلی آواز یعنی " تحریر " مربوط میشود . ساختار و بافت تحریر در آواز ایرانی  بگونه ای است که میتوان آنرا به صدها شکل مختلف جمله بندی نمود . استفاده از تحریر در آواز می بایست از ضوابط نسبتا متعادل و مشخصی برخوردار باشد . بکار بردن تحریر در موارد نامناسب مقوله ی " تعادل آواز " و " تفهیم مقصود شاعر "  را به مخاطره خواهد انداخت . همایون شجریان در این مبحث مهم از حرکت رو به رشدی برخوردار  بوده و مهارت وی در انواع تحریرها و خرده تحریرها و مهمتر از آن استفاده نسبتا بجا از آنها در حین اجرای آواز ، موید این مطلب میباشد . همایون شجریان به سمت نوآوریهایی در حرکت است که حس و حال ایرانی را بخوبی در خویش حفظ نموده اند . به عنوان مثال در آلبوم " نقش خیال " ( به اهنگسازی علی قمصری ) مخاطب ، آواز (( گناه عشق )) را در فضای آهنگی میشنود که با تلفیقی از موسیقی ایرانی ( دستگاه همایون ) و  موسیقی اسپانیایی ( فلامینکو ) ساخته شده است . آواز زیبای (( گناه عشق )) که برآمده از  سبک طاهرزاده است ، در حالی به زیبایی و حس و حال ایرانی اش خوانده میشود که آهنگ زمینه ی کار در هم تنیده با موسیقی غربی میباشد . در واقع در آثاری این چنین ، میتوان خلاقیت یک هنرمند را در رفع اختلاف بین گامها و فواصل موسیقایی ایرانی و غربی در راستای ارائه ی " موسیقی تلفیقی " مشاهده نمود . در بخش پایانی ، به تحلیلی از برخی آوازهای همایون شجریان میپردازیم . نکات بارز در آوازهای این خواننده ، توجه به " مفهوم شعر " ، اوج و فرود متناسب و هماهنگ با فضای کلام و آهنگ ، (( تغییر گوشه ی )) موزون و تحسین برانگیز گاهی در فاصله ی دو مصرع از یک بیت شعر ، توجه به پتانسیل ها ی درونی گوشه های موسیقی و .... میباشد .در زیر نمونه هایی مشخص از موارد یاد شده همراه با نام آلبوم مورد نظر و اسامی گوشه های خوانده شده ذکر میگردد :

1.  آواز  " گناه عشق " آلبوم نقش خیال :

روا بود که چنین بی حساب دل ببری              مکن که مظلمه ی خلق را جزایی هست

                                               ( گوشه بیات راجع ، برگشت به بیداد )

2. آواز (( نقش خیال )) دستگاه نوا :

دیده زبان حال من بر تو گشاد رحم کن           چون که اثر نمیکند در تو زبان قال من

                                                ( رَهاب ، فرود به شور )

3.  اواز  مثنوی مخالف (( دریای دل )) آلبوم شوق دوست (  پس از اجرای 4 بیت از شعر رهی معیری در گوشه  ی مثنوی مخالف سه گاه ، بیت زیر برای گوشه ی (( مغلوب )) و در اوج انتخاب و خوانده میشود ) :

ما ز رسوایی  بلند آوازه ایم                            نامور شد هر که شد رسوای  دل  (  مغلوب )

4.   ساز و آواز  شور (( ناشکیبا )) آلبوم ناشکیبا (آخرین بیت از یک دستگاه آواز ، بیت زیر انتخاب میشود ) :  

بیا تا یک زمان امروز خوش باشیم در خلوت      که در عالم نمیداند کسی احوال فردا را                                           (  سلمک فرود به شور )

5 .  آواز " زهر شیرین " که در فضای قطعه ای ضربی و بصورت بداهه ، آنهم با شعری نو از ( فریدون مشیری ) اجرا گردیده است :

به آسانی مرا از من ربودی  /   درون کوره غم آزمودی / دلت آخر به سرگردانی ام سوخت  /  نگاهم را به زیبایی گشودی  /                    (  گوشه اوج و فرود به دشتی )

       در این اجرا  رعایت تلفیق شعر و موسیقی  و ظرافت مفهوم رسانی توسط آواز خوان ، بخصوص در قطعه ی " دلت آخر به سرگردانی ام سوخت "  جلوه ی بارز  و زیبایی را دارد .

 6 .  آواز  (( صنما )) ، آلبوم آب ، نان ، آواز   :

به از این چه شادمانی  که تو جانی و جهانی        چه غم است عاشقان را که جهان بقا  ندارد

مصرع اول در گوشه  (( سلمک )) و مصرع دوم در گوشه (( قرچه )) به آواز در آمده است .

دقت در موارد یاد شده ،  دوری نمودن همایون شجریان را از  حصار تکرار و تقلید به اثبات میرساند .  صعود یک هنرمند  بیشتر زمانی متبلور میشود که وی از تکرار و تقلید نقاط قوت دیگران ، پا را فراتر نهاده و (( خلاقیت درونی )) خویش را بکار اندازد ؛ و این نکته درست همان چیزی است که این هنرمند جوان آنرا سرلوحه ی مسیر هنری خویش قرار داده است .

نویسنده علی کتولی




واژه کلیدی :همایون شجریان و واژه کلیدی :تنبک و واژه کلیدی :موسیقیدان و واژه کلیدی :گناه عشق